Arjen Arî

Arjen Arî (1956–2012), Kurmancî şiirin çağdaş temsilcilerinden, yazar ve derlemecidir. Kürtçenin edebî imkânlarını geliştiren üretimi; ülke, özgürlük, toplumsal hafıza, aşk ve insanın iç dünyası arasında uzanır. Şiir kitaplarının yanı sıra antoloji ve düzyazılarıyla da Kürt edebiyatının birikiminin aktarılmasına katkıda bulunmuştur. Onun hayatını anlamak, Kürtçe yazmanın uzun yıllar boyunca hangi koşullarda sürdürüldüğünü de görmeyi gerektirir. Arî, sözü kitaplaştırmanın, dergiler arasında dolaştırmanın ve yeni okurlara ulaştırmanın başlı başına bir kültür emeği olduğu bir dönemin şairidir. KURDNAME açısından bu yaşamın önemi, anadilin yaşayan bir edebiyat dili olarak güçlenmesine verdiği katkıda yatar.

1956 yılında Mardin’in Omeryan bölgesindeki Çalê köyünde doğdu. Biyografilerde doğum yeri çoğunlukla Nusaybin’e bağlı Çalê olarak verilir. Çocukluğunda ailesiyle Nisêbîn’e, yani Nusaybin’e taşındı. Abdurrahim Pesen’in çalışmasında, erken yaşlarda babasını kaybetmesi ve büyükannesi Fînca Xelîl’den dinlediği hikâyeler hayatının belirleyici unsurları arasında anlatılır. Sözlü anlatılarla tanışması, dilin yalnızca gündelik iletişimdeki karşılığını değil, sesini ve hikâye taşıma gücünü de duyarak büyümesini sağladı. Eğitim hayatını sürdüren Arî, 1979’da Diyarbakır Eğitim Enstitüsü Türkçe bölümünü tamamladı. Türkçe eğitim görmüş olması, edebî üretiminde Kürtçeyi merkezine almasına engel olmadı. Hayatının sonraki yıllarını belirleyen tercih, bu dilde yazmak ve onun okur dünyasını büyütmek oldu.

Arjen Arî’nin ilk dergi şiiri 1979 yılında Tîrêj’de yayımlandı. Fidan Berfe Mirhanoğlu’nun aktardığı bir söyleşide ise Arî, daha önce yazdığı bazı dizelerin bir bildiride basıldığını anlatır. Bu nedenle ilk şiirinin yayımlanması ile yazmaya başlaması aynı olay olarak görülmemelidir. Şiirleri zamanla Berbang, Kurdistan Pres, Nûdem ve Çira gibi İsveç’te yayımlanan dergilerde; Rewşen, Nûbihar, Gulistan, Kevan ve Tîroj gibi yayınlarda okurla buluştu. Peyv, Nûbûn ve Karwan da yazılarının ve şiirlerinin dolaşıma girdiği yayınlar arasındaydı. Bu yayın ağı, Kürtçe edebiyatın ülke sınırlarını aşan ortak alanını gösterir. Şiirlerinin İsveç’te yayımlanmış olması, kendisinin orada yaşadığı anlamına gelmez.

Arî’nin yaşamında 12 Eylül döneminin baskıları önemli bir yer tutar. Pesen’in biyografik incelemesi, şairin kendi anlatımlarına dayanarak gözaltı ve işkence deneyimlerini kaydeder. Bu bilgiler, onun şiirindeki yaralanma ve direnme duygusunun yaşanmış bir arka planı olduğunu gösterir. Mirhanoğlu’nun 2012 tarihli yazısında aktardığına göre, gözaltına alındığında şiirlerine de el konulmuş; serbest bırakıldıktan sonra metinlerini geri istemesi tehditle karşılanmıştır. Bu olayın ayrıntıları, şairin anlatımını aktaran bir tanıklık olarak değerlendirilmelidir. Eldeki kaynak bir mahkeme dosyası değildir. Yine de anlatı, Kürtçe bir metni koruyabilmenin bile baskıyla karşılaşabildiği bir dönemin edebiyat hayatını anlamak bakımından değerlidir.

Bêrîvan Saruhan’ın biyografik aktarımına göre Arî, 1992’de Nusaybin’de evinin önünde silahlı saldırıya uğradı. Yaralı olarak Dicle Üniversitesi Hastanesine kaldırıldı ve hayatta kaldı. Bu olayın ardından yaşamını Amed’de, yani Diyarbakır’da sürdürdü. Bu kayıt, şairin hayatındaki ağır bir kırılmayı belgeler. Kullanılan kaynak saldırının faillerini kesin olarak ortaya koymadığı için burada herhangi bir fail isnadında bulunulmuyor. Arî’nin sonraki üretimi, ölümüne kadar devam eden yazma ve yayımlama emeğinin parçasıdır.

Bêrîvan Saruhan’ın eser incelemesinde Arî’nin şiir dünyası; dağlar, yer adları, tarihsel hafıza ve farklı insanların sesleri üzerinden okunur. Cudî, Herekol, Gabar, Agirî ve Sîpan gibi dağlar, şiirlerde yalnızca manzara olarak bulunmaz. Toplumsal deneyimle birleşen, acıyı ve yaşama isteğini taşıyan mekânlara dönüşürler. Saruhan, şiirlerde çobanların, gençlerin, göç edenlerin ve tutsakların seslerine dikkat çeker. Bu okuma, Arî’nin ülke düşüncesini gündelik hayatın insanlarıyla birlikte kurduğunu gösterir. Kürdistan coğrafyasını onun şiirinde güçlü kılan, yer adlarının sıralanması kadar, bu yerlerin insan hayatıyla kurduğu ilişkidir.

Arjen Arî’nin şiir dili üzerine yazılan eleştiriler, sözcük tekrarlarına, ses örgüsüne ve sözlü kültürle ilişkisine dikkat çeker. Akademy’de yayımlanan inceleme, dengbêjlikten beslenen ritmi ve müzikal yapıyı öne çıkarır. Dörtlükler, uzun şiirler ve destansı anlatım arasında dolaşması, tek bir kalıba kapanmayan bir şiir arayışına işaret eder. Aynı incelemede, eserlerini başka bir ünlü şairin benzetmesiyle tanımlamanın yetersizliği vurgulanır. Arî’nin edebiyat içindeki yerini anlamak için kendi sözcüklerine, ritmine ve kitapları arasındaki değişime bakmak gerekir. Bu yaklaşım, onu yalnızca simgesel bir isim olarak anmak yerine, şiirini gerçekten okumaya davet eder.

Ramûsan Min Veşartin Li Geliyekî, Arî’nin ilk şiir kitabıdır. İlk yayım tarihi birçok kaynakta 1999, bazı biyografilerde 2000 olarak geçer. Paris Kürt Enstitüsü kütüphane kataloğunda 1999 tarihli bir kayıt bulunur. Bu yüzden bütün baskıları tek bir tarihe indirgemek yerine 1999/2000 ayrımını korumak daha isabetlidir. 2002’de yayımlanan Ev Çiya Rûspî Ne, şairin coğrafya ve toplumsal deneyimle kurduğu ilişkiyi sürdürür. Saruhan’ın değerlendirmesine göre bu kitapta destansı sesin yanında gündelik insanın öfkesi, hüznü ve aşkı da yer alır. Bu iki kitap, Arî’nin erken dönem şiir dünyasına birlikte bakmak isteyen okurlar için uygun bir başlangıç oluşturur.

2003’te yayımlanan Destana Kawa, Kawa anlatısını şiir aracılığıyla yeniden kurar. Sonraki baskı ve derlemelerde Destana Kawa û Azhî Dehaq adıyla da karşılaşılır. Eser, Kürt kültürel belleğinin önemli anlatılarından birinin çağdaş bir şair tarafından yeniden ele alınması bakımından önemlidir. Edebî incelemeler, kitabın destansı ve mesneviyle ilişkilendirilen yapısına dikkat çeker. Akademy’deki değerlendirme ayrıca on heceli ölçüyü öne çıkarır. Burada tür adı ile ölçüyü birbirine karıştırmadan okumak gerekir. Arî’nin yaptığı, geçmişten devraldığı bir anlatıya kendi şiirinin sesini ve döneminin duyarlılığını katmaktır.

2006 tarihli Eroûtîka, Arî’nin aşkı, bedeni ve arzuyu şiirin konusu olarak işleyen yönünü görünür kılar. Saruhan’ın okumasında kitap, toplumsal baskı ve çatışma içindeki insanların sevme ve isteme hâllerine alan açar. Bu yönüyle şairin insanı yalnızca tarihsel acıların taşıyıcısı olarak görmediğini düşündürür. Çil Çarîn ise dörtlük biçimine ilgisini kitap ölçeğinde gösterir. Uzun anlatımların yanında az sayıda dizeyle duygu ve düşünceyi yoğunlaştırmak, onun şiir arayışının başka bir yönüdür. Bu eserler birlikte düşünüldüğünde, Arî’nin edebî kimliğinin farklı konulara ve biçimlere açıldığı görülür.

Arjen Arî’nin emeği kendi şiir kitaplarıyla sınırlı kalmadı. Bakûrê Helbestê / Antolojiya Helbesta Bakûr adlı çalışmasıyla Kürt şiirinin geçmişini ve birikimini aktarmaya katkı sundu. Kaynaklarda 2007/2008 tarihleriyle anılan, Duhok’ta yayımlanan bu antoloji, farklı şairlerin üretimini ortak bir okuma alanına taşıyan çalışmalarındandır. Bibliyografyalarda Bîhoka Li Pişt Sînor, Payîza Peyvê ve Kulîlkên Be’îvan gibi kitapları da yer alır. Bu başlıklar, şiirin yanında düzyazı ve edebiyat üzerine düşünme faaliyetini takip etmek isteyenler için önemlidir. Şiir kitapları, antolojiler ve düzyazıları tür ayrımı gözetilerek değerlendirilmelidir.

Arî, 2004’te Kürt Yazarlar Birliği’nin kuruluşunda yer aldı. PEN Türkiye’nin 24 Mart 2011 tarihli açıklamasında, Kürt Yazarlar Derneği kurucu yöneticisi ve Türkiye PEN üyesi olarak anılır; Diyarbakır merkezli PEN girişiminin isimleri arasında bulunur. Bu belge, edebiyat alanındaki kurumsal emeğini doğrudan gösterir. Aynı açıklama, Kürt PEN’in 1990’da Almanya’da zaten kurulduğunu özellikle belirtir. Dolayısıyla Arî’nin 2011’deki girişimde yer almasını, Kürt PEN’in bütün dünyadaki ilk kuruluşu olarak anlatmak doğru olmaz. Onun katkısı, Kürtçe edebiyatın dayanışma ve örgütlenme alanını geliştirme çabası içinde değerlendirilmelidir.

Arjen Arî, kanser tedavisi gördüğü Diyarbakır’da 30 Ekim 2012’de hayatını kaybetti. Ölüm haberi, Kürtçe edebiyat çevrelerinde büyük bir kayıp olarak karşılandı. Azadiya Welat’ta köşe yazarlığı da yapan şair, arkasında şiir, antoloji ve düzyazılardan oluşan bir birikim bıraktı. PEN Türkiye, ertesi gün yayımladığı açıklamada onu Kürt edebiyatının yanında Türkiye ve Ortadoğu edebiyatı açısından da değerli bir usta olarak andı. Bu değerlendirme, kendi dilinde yazan bir şairin başka edebiyat çevreleriyle kurduğu ilişkinin de belgesidir. Arî’nin eserlerinin daha geniş bir okur dünyasına ulaşması dileği, ölümünden sonra sürdürülen yayın çalışmalarında karşılık buldu.

Arjen Arî adına düzenlenen şiir yarışması, ölümünün ardından genç şairleri destekleyen bir edebiyat alanına dönüştü. 2013’te duyurulan ve başvuruları 2014 için alınan yarışma, daha önce kitabı yayımlanmamış şairlerin Kurmancî dosyalarına açıktı. Ailesiyle birlikte yayıncıların ve kültür kurumlarının katılımı, bu mirasın ortak bir emekle yaşatıldığını gösterir. 2019’da Weşanên Sor, dokuz kitaptan oluşan bir set yayımladı. Daha sonra Şêrgele – Hemû Helbest adıyla bütün şiirlerini bir ciltte buluşturan baskı da okurlara sunuldu. Bu yayınlar, farklı zamanlarda ve yayınevlerinde dağılmış metinlere birlikte ulaşmayı kolaylaştırdı. Yazar Dilawer Zeraq, 2026’daki anma söyleşisinde Arî’nin Kürtçenin edebî gücüne ve kültürel aktarımına katkısını vurguladı. Arî’nin KURDNAME’deki yeri de buradadır: Kürtçenin hafızasını şiirle büyüten, kendi eserlerinden sonra yeni eserlerin doğmasına da vesile olan bir yazar.

• Ramûsan Min Veşartin Li Geliyekî — şiir; kaynaklarda 1999/2000. • Ev Çiya Rûspî Ne — şiir, 2002. • Destana Kawa — 2003; sonraki baskılarda Destana Kawa û Azhî Dehaq adıyla da yer alır. • Eroûtîka — şiir, 2006. • Bakûrê Helbestê / Antolojiya Helbesta Bakûr — antoloji, kaynaklarda 2007/2008. • Şêrgele — şiir, 2008. • Çil Çarîn — dörtlükler, 2009. • Bîhoka Li Pişt Sînor — 2010. • Payîza Peyvê — 2011. • Kulîlkên Be’îvan — kaynaklarda 2011/2012. • Şi’ir û Sînor — ölümünden sonra yayımlanan şiirler, 2013. 2019 tarihli Sor seti ayrıca Efendîno ve Heftê û Du Nefî başlıklarını içerir. Şêrgele – Hemû Helbest ise sonraki toplu şiir baskısıdır; 2008 tarihli Şêrgele ile aynı baskı olarak değerlendirilmemelidir. Yazımlar ve tarihler baskıya göre değişebilir; bu liste eksiksiz bir eleştirel bibliyografya iddiası taşımaz.