Mehmed Uzun

Mehmed Uzun (1953, Siverek – 11 Ekim 2007, Diyarbakır), çağdaş Kürtçe romanın gelişiminde öncü rol oynayan romancı, denemeci, gazeteci ve kültür insanıdır. Özellikle Kurmancî lehçesinde kaleme aldığı romanlarla, yazılı üretimi çeşitli dönemlerde engellenmiş bir dilin çağdaş edebiyatta ne kadar güçlü bir anlatım imkânına sahip olduğunu gösterdi. Onun çabası yalnızca Kürtçe kitaplar yayımlamak değildi; sözlü anlatımın sesini, tarihsel belleği ve modern romanın tekniklerini aynı edebî dilde buluşturmaktı. Uzun'un yaşamı, dilin gündelik hayatta konuşulup eğitim ve kamusal alanda sınırlandığı bir ortamdan, sürgünde kurulan çokdilli bir edebiyat dünyasına uzandı. Memleketinden uzakta yaşarken Kürt tarihinin unutulmaya yüz tutmuş isimlerini, dengbêjlerin seslerini, sürgüne gönderilmiş aydınların hayatlarını edebiyatın merkezine taşıdı. Eserlerinde aşk ile siyaset, bireysel hafıza ile toplumsal tarih, kayıp ile yeniden başlangıç yan yana durur. Bu nedenle Mehmed Uzun'u yalnızca önemli bir yazar olarak değil, Kürt dilinin kültürel sürekliliğine katkıda bulunan bir edebiyat kurucusu olarak değerlendirmek gerekir. Çağdaş Kürtçe roman Uzun'dan önce de örneklere sahipti; onun tarihsel önemi, bu geleneği modern tekniklerle genişletmesinde ve uluslararası okurlarla buluşturmasındadır.

Mehmed Uzun, 1953 yılında Siverek'te dünyaya geldi. Çocukluğunu Kurmancî ve Zazakî/Dimilkî'nin duyulduğu, aile büyüklerinin masal, destan ve ağıtlar anlattığı bir çevrede geçirdi. Daha sonra kaleme aldığı yazılarında, evde dinlediği hikâyelerin, büyüklerinden işittiği deyimlerin ve ezgilerin kendi edebiyatının ilk kaynakları olduğunu anlattı. Çocukluğunun bu çok sesli ortamı, romanlarında tekrar tekrar beliren anlatıcı figürünün ve hafıza temasının temelini oluşturdu. Uzun'un yetiştiği bölge yalnızca bir coğrafya değil, sözün kuşaktan kuşağa aktarıldığı kültürel bir dünyaydı. Dengbêjler, masal anlatıcıları ve aile içindeki hafıza taşıyıcıları, yazılı kayda geçmeyen tarihleri yaşatıyordu. Modern romanlarında bu dünyayı olduğu gibi kopyalamadı; geçmişte sesle aktarılan hikâyeleri yeni bir yazı düzeni ve anlatı tekniğiyle buluşturdu. Siverek yılları onun için kalıcı bir referans noktası oldu. Daha sonra Stockholm'de, dünyanın başka dillerinde ve edebiyatlarında dolaşırken de çocukluğunda işittiği Kürtçe seslere dönmeyi sürdürdü. Bu dönüş, eserlerinde nostaljiden daha fazlasına, dilin ve kültürün yeniden kurulmasına yönelik bilinçli bir edebî çalışmaya dönüştü.

Mehmed Uzun, okul eğitimini Türkçe aldı. Kürtçe konuşulan bir evde büyümesine karşın anadilinde eğitim görmedi; Kürtçe okuma ve yazmayı sonradan, kendi çabalarıyla öğrenmek zorunda kaldı. Bu durum onun yaşamındaki en temel çelişkilerden biriydi: Çocukluğunun dili günlük hayatta canlıydı, fakat onu edebiyata taşıyacak kurumsal eğitim ve yayın imkânları çok sınırlıydı. Uzun'un sonradan üstlendiği edebî görev, bildiği sözcükleri kâğıda geçirmekle bitmiyordu. Farklı bölgelerin anlatım biçimlerini, klasik Kürt edebiyatını, sözlü geleneğin kelime hazinesini ve çağdaş romanın ihtiyaçlarını düşünmek gerekiyordu. Bir dilin edebî gücünü geliştirmek için onun tarihine, değişen konuşma biçimlerine ve önceki yazarların eserlerine döndü. Kürtçeyi bilinçli bir edebiyat dili olarak seçmesi, yalnızca kişisel bir üslup tercihi değil, kültürel bir tutumdu. Böylece yazma eylemi, Uzun için hem estetik bir yaratım hem de anadilinin görünürlüğüne ve sürekliliğine katkı sunan bir çalışma hâline geldi.

1971'deki 12 Mart Muhtırası'nı izleyen baskı ortamında Mehmed Uzun politik nedenlerle tutuklandı ve Diyarbakır Askerî Cezaevi'ne gönderildi. Cezaevi yılları, onun düşünsel ve edebî gelişiminde belirleyici bir dönemeç oluşturdu. Burada karşılaştığı Kürt aydını ve yazar Musa Anter'in, Uzun'u anadilinde çalışmaya yönlendirdiği yayınevi biyografilerinde özellikle vurgulanır. Cezaevi, Uzun'un dünyasında baskının ve dil üzerindeki sınırlamaların doğrudan yaşandığı bir mekân oldu. Bununla birlikte, kendi kültürel mirasını daha sistemli biçimde tanıma ihtiyacı da bu süreçte güçlendi. Anadiliyle yazma kararı, ilerleyen yıllarda sürgünde gerçekleştireceği uzun soluklu edebiyat çalışmasının başlangıç noktalarından biriydi. Bu yılları tek başına onun bütün edebiyatının açıklaması olarak görmek doğru olmaz; Uzun'un roman estetiği daha sonra pek çok başka kaynaktan beslenecekti. Yine de politik baskı, cezaevi deneyimi ve Musa Anter'le karşılaşma, hem dil sorununa hem de Kürt edebiyatının geleceğine bakışını etkileyen tarihsel olaylardı.

Mehmed Uzun, 1974 yılında arkadaşlarıyla birlikte Komal Yayınevi'nin kuruluşunda yer aldı. Bu girişim, Kürtçe yayıncılığın ve Kürt kültürüne ilişkin eserlerin dolaşıma sokulmasının büyük güçlüklerle karşılaştığı bir dönemde gerçekleşti. Ardından Rizgarî dergisinin yayın çalışmalarında görev üstlendi ve genel yayın yönetmenliğini yaptı. Rizgarî'deki yazıları ve dönemin politik koşulları nedeniyle yeniden gözaltına alınıp tutuklandı. Bu deneyim, basın ve yayın faaliyetlerinin yalnızca kültürel değil, aynı zamanda hukuki ve siyasal risk taşıdığını gösteriyordu. Uzun'un hayatında gazetecilik, dergicilik ve edebiyat birbirinden kopuk alanlar değildi; hepsi anadilde düşünme, okuma ve yazma imkânlarını büyütme arzusuyla bağlantılıydı. 1970'lerdeki bu çalışmalar, daha sonra İsveç'te sürdüreceği edebî ve yayıncılık faaliyetlerinin temelini hazırladı. Uzun, yalnızca eser veren bir romancı olmanın ötesine geçerek Kürtçenin yayımlanması, tartışılması ve gelecek kuşaklara aktarılması için de emek verdi.

Mehmed Uzun, 1977 yılında siyasal mülteci olarak İsveç'e gitti. Uzun yıllar Stockholm'de yaşadı ve edebiyatının büyük bölümünü bu sürgün ortamında oluşturdu. 1981 yılında Türkiye vatandaşlığından çıkarılması, onun memleketle ilişkisini daha da karmaşık hâle getirdi. İsveç yılları, kişisel ayrılığın ötesinde, anadilinde üretim yapmak için yeni imkânlar bulduğu bir dönemdi. İsveç'te Kürtçe dergilerde yazmayı sürdürdü; Hêvî, Rizgariya Kurdistan, Kurmancî ve Berbang gibi yayınlarla ilişkili oldu. Bunun yanında İsveç basını ve edebiyat çevrelerinde yer aldı; Dagens Nyheter, Aftonbladet ve 90-tal gibi yayınlarda çalışmaları yayımlandı. İsveç Yazarlar Birliği ile PEN çevrelerindeki faaliyetleri, kendisini uluslararası ifade özgürlüğü ağlarıyla da buluşturdu. Sürgün, Uzun'un romanlarında yalnızca memleket özlemi değildir. Uzakta yaşayan bireyin aidiyet arayışını, dilini kaybetme korkusunu, geçmişi hatırlama çabasını ve yeni bir hayat kurarken yaşadığı parçalanmayı anlatır. İsveç'teki kültürel özgürlük imkânlarıyla Kürtçenin tarihsel kırılganlığı arasındaki fark, onun yaratıcı çalışmasını derinden şekillendirdi. 2005'te Türkiye'yi ziyaret etmiş, 2006'da ise kalıcı olarak Diyarbakır'a dönmüştür.

Mehmed Uzun'un edebiyatındaki en özgün yönlerden biri, dengbêjlik ve sözlü hikâye anlatıcılığıyla modern roman arasında kurduğu bağdır. Klasik Kürt şiirini, halk anlatılarını ve kuşaktan kuşağa aktarılan hikâyeleri yalnızca folklor malzemesi olarak görmedi. Bu birikimin canlı, düşünsel ve estetik bir kaynak olduğuna inanarak onu yeni bir edebî yapının içine yerleştirdi. Dengbêj anlatısında ses, ritim, tekrar, tanıklık ve dinleyiciyle kurulan ilişki belirleyicidir. Uzun, bu unsurları romanın anlatıcı düzenine, karakterlerine ve zaman kurgusuna uyarladı. Özellikle Rojek Ji Rojên Evdalê Zeynikê ve Hawara Dîcleyê, sözlü anlatı geleneğinin modern yazılı edebiyata nasıl dönüştürülebileceğini gösteren eserlerdir. Bu romanlarda hikâyeyi anlatmak, bir toplumun kayda geçirilmemiş belleğini de koruma eylemidir. Onun edebî dili tek bir bölgenin konuşmasına kapanmaz. Farklı Kürtçe söyleyiş biçimlerini, klasik metinlerin izlerini ve yeni anlatım ihtiyaçlarını bir araya getirir. Böylece dil, sadece olayları aktaran bir araç değil, romanın konusu ve taşıyıcı gücü olur. Araştırmacılar, Uzun'un bu çabasını Kürtçe sözlü mirasın çağdaş edebiyatta yeniden değerlendirilmesi ve dilin canlandırılması bağlamında ele alırlar.

Uzun'un ilk romanı Tu (Sen), kaynaklarda 1984 veya 1985 ilk yayımlanma tarihiyle anılır. Bu tarih farkı, çeşitli bibliyografyalardaki kayıt ayrılığından kaynaklanmaktadır; Sel Yayıncılık eser listesini 1985 olarak verirken Store norske leksikon 1984'ü gösterir. Eser, anadilde roman yazma yönündeki uzun sürece dönüşen ilk önemli adımlarından biridir. İkinci romanı Mirina Kalekî Rind (Rind'in Ölümü, 1987), kuşaklar arasındaki kültürel aktarımı, sürgünü ve hafızayı işler. Yaşlı Rind ile genç Serdar'ın karşılaşması, yitip gitmekte olan bir anlatı dünyasıyla onu yeniden keşfetmeye çalışan kuşağın ilişkisini görünür kılar. Akademik incelemelerde eser, Kürt aydınının oluşumu, kimlik ve yersiz yurtsuzluk temaları açısından değerlendirilmiştir. Siya Evînê (Yitik Bir Aşkın Gölgesinde, 1989) ise Uzun'un tarihsel kişiliklerle kurguyu buluşturduğu başlıca romanlardan biri oldu. Kürt aydını Memduh Selim Bey'in hayatından esinlenen anlatı, kişisel sevgiyle siyasal sorumluluk arasındaki gerilimi, sürgünü ve yarım kalmış umutları ele alır. Roman, Kürt tarihindeki aktörleri yalnızca siyasi olayların figürleri olarak değil, arzuları, kırılganlıkları ve çelişkileri olan insanlar olarak düşünmeye çağırır.

1991'de yayımlanan Rojek Ji Rojên Evdalê Zeynikê (Evdalê Zeynikê'nin Hayatından Bir Gün), Kürt sözlü kültürünün önemli dengbêjlerinden Evdalê Zeynikê'yi romanın merkezine taşır. Bu tercihin önemi, sözlü kültürün taşıyıcısı olan bir sanatçının hikâyesini modern kurgu aracılığıyla yeniden düşünmesidir. Uzun'un anlatısı, dengbêji yalnızca geçmişten kalma bir halk sanatçısı olarak resmetmez. Dengbêj; tarih, toplumsal hafıza, acı ve sevinç arasında köprü kuran bir anlatıcıdır. Sözlü edebiyatın yalnızca metin değil, ses ve dinleme ilişkisiyle var olduğunu romanın biçiminde de duyurmaya çalışır. Akademik araştırmalar, bu romanın Uzun'un sözlü anlatı geleneğiyle kurduğu bağın belirleyici bir aşaması olduğunu ve daha sonra Hawara Dîcleyê'de gelişecek anlatıcı yapısına zemin hazırladığını vurgular. Böylece Evdalê Zeynikê'nin öyküsü, aynı zamanda Kürtçenin anlatı imkânlarına dair bir edebiyat denemesine dönüşür.

1995 tarihli Bîra Qederê (Kader Kuyusu), Mehmed Uzun'un tarih ve bellek üzerine kurduğu en dikkat çekici romanlardan biridir. Eser, Kürt dilinin ve modern kültürel hayatının önde gelen isimlerinden Celadet Alî Bedirxan'ın yaşamını odağa alır. İstanbul'daki seçkin aile ortamından sürgün yollarına, Şam'daki kültürel çalışmalarından yoksullukla geçen son dönemine uzanan hayat, romanın tarihsel zeminini oluşturur. Uzun'un kullandığı kuyu imgesi yalnızca karanlık ve kader düşüncesini değil, geçmişe inme ve hafızayı derinleştirme arzusunu da çağrıştırır. Roman, Bedirxan'ın yaşadıklarını tek çizgili bir hayat hikâyesi olarak aktarmak yerine, farklı dönemleri, hatıraları ve anlatım bakışlarını birleştirir. Böylelikle Kürt aydınlarının modernleşme, dil çalışmaları ve sürgün deneyimleri daha geniş bir tarihsel bağlama yerleşir. Bîra Qederê tarihsel şahsiyetlerden beslenir; ancak bir romandır, arşiv belgesi ya da doğrudan biyografi değildir. Bedirxan'a atfedilen bazı metin ve sahnelerin tarihsel gerçeklikle ilişkisi araştırmalarda tartışılmıştır. Bu ayrım, Uzun'un başarı ve yöntemini doğru anlamak için önemlidir: O, geçmişi aynen yeniden üretmekten çok, edebiyatın araçlarıyla tarihsel hafızayı sorgulayan bir dünya kurmuştur.

1998'de yayımlanan Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê (Aşk Gibi Aydınlık, Ölüm Gibi Karanlık), Uzun'un siyasal şiddet, kimlik, aidiyet ve insanın ahlaki tercihleri üzerine yazdığı romanlardan biridir. Bir aşk hikâyesi üzerinden daha geniş bir toplumsal çatışmanın yarattığı yaraları, güç ilişkilerini ve insanların birbirlerinin hayatına bıraktığı izleri ele alır. Romanın başlığı, sevgi ile ölüm arasındaki karşıtlığı öne çıkarırken anlatı, yaşamın bu iki uç arasında sıkışan karmaşıklığına odaklanır. Uzun'un başka eserlerinde olduğu gibi burada da bireyin kişisel hikâyesi, kendisini aşan siyasal koşullarla karşılaşır. Okurdan yalnızca bir tarafın tarihiyle ilgilenmesi değil, insanın korkusunu, sevgisini, kırılganlığını ve sorumluluğunu da düşünmesi beklenir. Eserin Türkçe yayımlanması ve hakkında açılan davalar, Uzun'un yazarlık hayatında önemli bir ifade özgürlüğü tartışmasına dönüştü. Dönemin uluslararası yazar ve edebiyat çevreleri, roman ve diğer yayınlar nedeniyle karşılaştığı kovuşturmalara tepki gösterdi. 2001'de yargılandığı davadan beraat etmesi, Türkiye'de Kürtçe edebiyatın görünürlüğü ve yayın özgürlüğü bakımından simgesel önem taşıdı.

2003'te yayımlanan Hawara Dîcleyê (Dicle'nin Sesi), Mehmed Uzun'un tarihsel roman anlayışının ve sözlü gelenekle kurduğu ilişkinin olgun örneklerindendir. Romanın tarihsel dünyası, 19. yüzyıl Botan coğrafyası ve Bedirxan Bey dönemine uzanır. Ancak roman yalnızca yöneticilerin ve büyük siyasal olayların tarihiyle ilgilenmez; tarihi aşağıdan, sesi duyulmayan insanlar açısından da anlatmaya çalışır. Anlatının merkezindeki Biro, bir dengbêj olarak geçmişin tanıklığını taşır. Hikâyesi, farklı dinî ve toplumsal toplulukların acılarını, Botan'daki mücadeleleri ve kayıpları bir araya getirir. Romanın yapısında şevbûhêrk, yani uzun gecelerde bir araya gelinip hikâye anlatılması geleneği, yalnızca tema değil biçimsel bir ilkedir. Bölümlerin düzeni ve anlatıcının sesi, sözlü kültürün ritmini edebiyata taşır. Araştırmacılar, Biro'nun yalnızca bildiği hikâyeleri nakleden biri olmadığını; acıları duyabilen, farklı toplulukların sesine kulak veren bir hafıza taşıyıcısı olarak kurulduğunu gösterir. Bu anlatım biçimi, Kürt tarihinin tek bir kahramanlık çizgisine indirgenmesine karşı çoğul bir tarih düşüncesi yaratır. Hawara Dîcleyê, modern romanın kurgu imkânları ile dengbêj anlatıcılığını birleştirerek hem Kürtçe romanın biçimini genişletir hem de yazıya geçirilmediğinde kaybolabilecek kültürel hafızaya yeni bir yaşam alanı açar.

Mehmed Uzun yalnızca roman yazarı değildi. Kürt edebiyatının geçmişini inceleyen, farklı dönemlerdeki metinleri tanıtan ve sözlü gelenek üzerine düşünen denemeci ve derlemeciydi. Destpêka Edebiyata Kurdî (Kürt Edebiyatına Giriş, 1992), Antolojiya Edebiyata Kurdî (1995) ve Dengbêjlerim (1998) bu yönünü öne çıkaran çalışmalar arasındadır. Uzun'un antoloji faaliyetleri, eserlerin yeniden okunması ve geniş kitlelere ulaşması için bir köprü kurdu. Kürtçenin çağdaş yazı dünyasını yalnızca yeni romanlarla değil, önceki kuşakların mirasının tanınmasıyla da güçlendirmek gerektiğine inanıyordu. Hêz û Bedewiya Pênûsê (Kalemin Gücü ve Görkemi) gibi denemelerinde, yazının imkânları ve edebiyatın toplumsal sorumluluğu üzerinde durdu. İsveçli edebiyatçı Madeleine Grive ile birlikte hazırladığı Världen i Sverige (1995), İsveç'te yaşayan farklı kökenlerden yazarların seslerini buluşturdu. Bu çalışma, Uzun'un kültürel ilgisinin yalnızca kendi toplumu ile sınırlanmadığını; sürgün, göç ve çokdilliliğin evrensel edebî meseleleriyle de ilgilendiğini gösterir. Bir Dil Yaratmak, Ziman û Roman, Nar Çiçekleri ve Zincirlenmiş Zamanlar Zincirlenmiş Sözcükler gibi kitapları, romanlarından ayrı olarak onun dil, hafıza, özgürlük ve edebiyat üzerine düşüncelerini takip etmek isteyenler için önemlidir.

Mehmed Uzun'un edebî üretimi, Türkiye'de Kürtçenin uzun yıllar maruz kaldığı baskılardan bağımsız düşünülemez. Bazı kitapları hakkında toplatma ve yasaklama kararları verildi; yazıları ve yayıncılık faaliyetleri nedeniyle davalarla karşılaştı. Özellikle 2000–2001 döneminde kitapları etrafında yaşanan hukuki süreçler uluslararası ilgi gördü. Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê ve Nar Çiçekleri hakkındaki yargılamalar, yalnızca belirli metinlerin içeriğine ilişkin bir anlaşmazlık değildi. Aynı zamanda Kürtçe edebiyatın kamusal alanda hangi koşullarda var olabileceği tartışmasının parçasıydı. Uluslararası yazarlar, akademi çevreleri ve insan hakları savunucuları davaları izledi; Uzun 2001 yılında beraat etti. Uzun'un bu süreçteki duruşu, anadilinde edebiyat üretme hakkını ifade özgürlüğünün ayrılmaz bir parçası olarak ele almasıydı. Onun hayatı, bir dilin edebî tarihinin yalnızca kitapların yayımlanma tarihleriyle değil, bu kitapların yazılabilmesi ve okurlara ulaşabilmesi için verilen mücadeleyle de şekillendiğini gösterir.

Mehmed Uzun, İsveç Yazarlar Birliği'nde görev aldı; İsveç PEN ve Uluslararası PEN çevrelerinde etkinlik gösterdi. Kürt PEN'in oluşumuna katkı sunması, edebiyat alanındaki çalışmalarını kurumsal bir dayanışma zeminine de taşıdı. Romanları çeşitli dillere çevrildi; Kürtçe yazılmış bir yapıtın geniş bir uluslararası okur çevresine ulaşabileceğini gösterdi. 2001'de Türkiye Yayıncılar Birliği'nin Düşünce ve İfade Özgürlüğü Ödülü'ne, Berlin Kürt Enstitüsü'nün Edebiyat Ödülü'ne ve Torgny Segerstedt Özgürlük Kalemi Ödülü'ne layık görüldü. 2002'de İsveç Akademisi'nin Stina-Erik Lundeberg Ödülü'nü aldı. 2005'te Irak Kürdistan Bölgesi ve Diyarbakır belediyeleri tarafından onurlandırıldı. Bu ödüller, Uzun'un yalnızca kitaplarının edebî niteliğinin değil, dil ve ifade özgürlüğüne ilişkin tutumunun da uluslararası karşılık bulduğunu gösterir. Farklı ülkelerdeki okurlarla ilişkisi, yazarlığındaki çokdillilik düşüncesini somutlaştırdı: Kendi anadilinde güçlü bir edebiyat kurmak, başka dillerle ve kültürlerle ilişkiyi reddetmek değil, onlarla eşit bir ses olarak konuşabilmekti.

Mehmed Uzun, uzun yıllar süren sürgünün ardından Türkiye ile yeniden ilişki kurdu ve 2006 yılında Diyarbakır'a döndü. Aynı yıl mide kanseri teşhisi aldı; bir dönem Stockholm'de tedavi gördü. Son döneminde Diyarbakır'da yaşamını sürdürdü. Yıllarca uzaktan yazdığı coğrafyaya dönmesi, onun hayatının en hüzünlü ve simgesel dönemeçlerinden biri oldu. 11 Ekim 2007'de Diyarbakır'da hayatını kaybetti. Cenazesi, çok sayıda okurun, sanatçının ve seveninin katılımıyla kentte büyük bir toplumsal vedaya dönüştü. Mardinkapı Mezarlığı'na defnedildi. Kürtçe romanın çağdaş biçimlerini geliştirmek için harcadığı hayat, henüz yeni çalışmalar üretmek istediği bir dönemde sona erdi. Ancak ölümünün ardından kitaplarının okunması, farklı dillere çevrilmesi ve edebiyat araştırmalarına konu olması devam etti. Onu anmak, yalnızca bir yazarın hayatını hatırlamak değil; uğruna çalıştığı dilin, hikâyelerin ve hafızanın kuşaklar boyunca varlığını sürdürmesini de düşünmektir.

Mehmed Uzun'un kalıcı mirası, Kürtçeyi çağdaş romanın imkânlarıyla yeniden düşünmesidir. Eserlerinde tarih, kayıplar ve sürgün büyük yer tutsa da romanları yalnızca geçmişte yaşanan acıları sıralamaz. Unutulan seslere kulak veren bir anlatım kurar; yaşayan insanı, onun sevgisini, çelişkilerini ve umutlarını tarihsel olayların ortasına yerleştirir. Edebiyat tarihindeki yerini değerlendirirken onu modern Kürt romanının tek ve mutlak başlangıcı olarak görmek yerine, önceki sözlü ve yazılı birikimden yararlanarak yeni bir edebî ufuk açan öncü isimlerden biri olarak değerlendirmek daha doğrudur. Uzun, Ehmedê Xanî'den gelen klasik yazılı mirasla dengbêjlerin hafızasını modern romanın dünya edebiyatıyla temas eden biçimleriyle bir araya getirmeye çalıştı. Bugün Mehmed Uzun'un kitapları Kürtçe edebiyat, dil siyaseti, kültürel bellek, göç ve sürgün üzerine çalışan araştırmacılar için önemli kaynaklardır. Onun romanlarından çıkan temel düşünce şudur: Bir halkın hafızası yalnızca resmi kayıtlarda değil, anlatılan, dinlenen, yazılan ve yeni kuşaklara taşınan hikâyelerde de yaşar. KURDNAME'deki yeri, bu hafızayı çağdaş edebiyat aracılığıyla görünür kılma mücadelesinden kaynaklanır.

ROMANLAR • Tu (Sen) — 1984/1985 (kaynaklarda ilk yayım yılı farklı verilir). • Mirina Kalekî Rind (Rind'in Ölümü) — 1987. • Siya Evînê (Yitik Bir Aşkın Gölgesinde) — 1989. • Rojek Ji Rojên Evdalê Zeynikê (Evdalê Zeynikê'nin Hayatından Bir Gün) — 1991. • Bîra Qederê (Kader Kuyusu) — 1995. • Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê (Aşk Gibi Aydınlık, Ölüm Gibi Karanlık) — 1998. • Hawara Dîcleyê (Dicle'nin Sesi) — 2003. İNCELEME, DENEME, DERLEME VE DİĞER YAPITLAR • Destpêka Edebiyata Kurdî (Kürt Edebiyatına Giriş) — 1992. • Hêz û Bedewiya Pênûsê (Kalemin Gücü ve Görkemi) — 1993. • Mirina Egîdekî (Bir Yiğidin Destanı) — 1993. • Antolojiya Edebiyata Kurdî (Kürt Edebiyatı Antolojisi) — 1995. • Världen i Sverige (Madeleine Grive ile birlikte) — 1995. • Nar Çiçekleri — 1996. • Ziman û Roman (Dil ve Roman) — 1997. • Bir Dil Yaratmak — 1997. • Dengbêjlerim — 1998. • Zincirlenmiş Zamanlar Zincirlenmiş Sözcükler — 2002. • Ruhun Gökkuşağı — 2005. • Küllerinden Doğan Dil ve Roman — 2005. • Bir Romanın Hatıra Defteri — 2007. Not: Farklı dillerdeki baskılar, tercümeler ve yeniden yayımlar nedeniyle bazı kataloglarda başlık yazımları ile ilk basım yılları değişebilir. Yukarıdaki seçki, ağırlıklı olarak yayıncıların yazar bibliyografyalarına dayanır.