Şêx Ubeydullah Nehrî

Şêx Ubeydullah’ın dönem çizimi (Osmanlıca notlarla) Soru: Şêx Ubeydullah Nehrî’nin mensup olduğu aile ve tarikat yapısı hakkında neler söylenebilir? Nehrî ailesi bölgede nasıl bir konumdaydı? Şêx Ubeydullah, Hakkâri’nin Şemdinan (Şemdinli) kazasına bağlı Nehrî (günümüzde Bağlar) köyünde, 1826 veya 1827 civarında doğmuştur. Ailesi, Şemdinan Sadatları veya Nehrî şeyh ailesi olarak bilinir. Soyları, hem Hz. Muhammed’e (Seyyid) hem de Abdülkadir Geylani’ye dayandığı iddiasıyla bölgede büyük manevi itibar sahibiydi. Aile, Osmanlı-İran sınırının her iki yakasında köylere ve tütün tarımına dayalı ekonomik güce sahipti. Babası Şêx Seyyid Taha Nehrî, amcası Şêx Muhammed Salih ve dedeleri, 19. yüzyıl boyunca Osmanlı-İran sınırındaki Kürt aşiretleri üzerinde hem dini hem de siyasi nüfuz sahibi olmuşlardır. Aile, Nakşibendi tarikatının Halidî koluna mensuptur. Mevlana Halid-i Bağdadî’nin (ö. 1827) Kürt coğrafyasındaki etkisinin yayılmasıyla Nehrî ailesi de bu tarikata geçmiş ve bölgedeki en güçlü tekkelerden birini yönetmiştir. Şêx Ubeydullah, babası Şêx Taha’nın vefatından (yaklaşık 1853) sonra amcası Şêx Salih’in yanında yetişmiş, 1864-1865’te amcasının vefatı üzerine tekkesinin postnişini (şeyhi) olmuştur. Tekkesi, günlük 300-400 ziyaretçinin geldiği, Anadolu’dan İran’a, Musul’dan Dağıstan’a kadar geniş bir coğrafyadan mürid yetiştiren bir merkezdi. Nehrî ailesi, 19. yüzyılda Kürt mirliklerinin (emirliklerinin) zayıflaması ve Osmanlı merkezileşme politikalarının ardından, aşiretler üzerindeki otorite boşluğunu dolduran şeyh ailelerinin en önemlilerinden biri haline gelmiştir. Bu konum, Şêx Ubeydullah’a hem dini hem de siyasi liderlik imkânı vermiştir.

Şêx Ubeydullah Nehrî Soru: Şêx Ubeydullah’ın gençlik yılları ve eğitimi hakkında bilinenler nelerdir? Erken dönemde hangi siyasi süreçlerde yer almıştır? Klasik medrese eğitimi almış, Arapça, Farsça ve Kürtçe’ye hâkim bir âlim olarak yetişmiştir. Aynı zamanda şairlik yönü de vardır. Nakşibendi tarikatı içinde önemli bir mertebe kazanmış, özellikle amcası Şêx Salih’in vefatından sonra ailenin liderliğini üstlenmiştir. Osmanlı belgelerinde ve dönem tanıklıklarında, onun hem dini ilimlerde derinliği hem de aşiretler arasındaki arabuluculuk kabiliyetiyle tanındığı görülür. 1853-1856 Kırım Savaşı ve özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda (93 Harbi) Osmanlı ordusuna destek vermiş, binlerce müridiyle Bayazıd cephesinde savaşmıştır. Savaş sırasında yaşadığı bazı sıkıntılar ve Osmanlı yönetiminin Kürt aşiretlerine yönelik politikaları, onda derin bir kırılma yaratmıştır. Savaş sonrası Berlin Antlaşması (1878) ile Ermenilere özerklik vaat edilmesi ve Kürt mirliklerinin daha da zayıflatılması, onun siyasi yönelimini keskinleştirmiştir. 1879’da Yüksekova (Gever) kaymakamı ile Herki aşireti arasındaki bir çatışma, Şêx Ubeydullah’ın Osmanlı yönetimine karşı ilk açık tepkisini göstermesine yol açmıştır. Bu olayda oğlu Seyyid Abdülkadir komutasındaki bir birlik Osmanlı birlikleriyle çatışmış, ardından Şêx Ubeydullah daha büyük bir hareketin hazırlık sürecini hızlandırmıştır. Bu dönem, onun “Osmanlı hükümetini artık tanımadığı” yönündeki açıklamalarının da duyulduğu yıllardır. Şêx Ubeydullah’ın erken siyasi faaliyetleri, salt bir isyan hazırlığı değil; aynı zamanda sınır aşiretleri arasında bir “ittifak” ve “ortak irade” oluşturma çabasıdır. Bu yönüyle, 1880 kurultayının temelleri 1870’lerin sonlarında atılmıştır.

Dönem Kürt atlı savaşçıları (tarihsel fotoğraf) Soru: 1880 İsyanı’nın arka planı nedir? Şêx Ubeydullah neden ayaklandı? 1880 isyanı, 19. yüzyılın en büyük Kürt ayaklanmalarından biridir ve birçok tarihçi tarafından “ilk modern Kürt isyanı” veya “Kürt milliyetçiliğinin doğuşu” olarak nitelendirilir. Temel motivasyonlar şunlardır: • Osmanlı ve Kaçar (İran) devletlerinin Kürt aşiretleri üzerindeki baskısını artırması ve merkezileşme politikaları, • Özellikle İran tarafında Sünni Kürtlere uygulanan ağır vergiler, askere alma ve toprak politikaları, • Osmanlı-İran sınırının belirsizliği ve her iki devletin Kürtleri birbirine karşı kullanma politikası, • Berlin Antlaşması sonrası Ermenilere vaat edilen özerklik ve bunun Kürtler arasında yarattığı endişe, • Şêx Ubeydullah’ın, Kürtlerin “tek bir yönetim altında birleşmesi” ve kendi kaderini tayin etmesi fikrine yakın durması. Şêx Ubeydullah, isyanı “Kürdistan’ı birleştirme” ve “Kürtlerin bağımsız veya yarı-bağımsız bir yapı kurması” hedefiyle örgütlemiştir. Bu yönüyle, salt dini bir isyan değil, aynı zamanda siyasi bir proje olarak değerlendirilir. Dönemin Amerikan misyoneri Joseph Cochrane’e yazdığı mektupta (Eylül 1880) şu satırlar yer alır: “500.000’den fazla aileden oluşan Kürt milleti ayrı bir halktır. Dinleri farklı, kanunları ve gelenekleri farklı… Biz de ayrı bir milletiz, işlerimizin bizim elimizde olmasını istiyoruz ki kendi suçlularımızın cezasında güçlü ve bağımsız olalım, diğer milletler gibi ayrıcalıklara sahip olalım… Hedefimiz bu… Aksi takdirde, İran ve Osmanlı hükümetlerinin ellerinde çektiği bu sürekli kötülüklere ve baskılara tahammül edemediği için bütün Kürdistan meseleyi kendi eline alacaktır.” Bu mektup, Kürt siyasi bilincinin en erken yazılı belgelerinden biri olarak kabul edilir.

Şêx Ubeydullah Nehrî Soru: İsyan öncesi nasıl bir örgütlenme gerçekleştirildi? Kurultayın önemi nedir? Temmuz-Ağustos 1880’de Şêx Ubeydullah, Şemdinan’da yaklaşık 220 Kürt aşiret reisini, şeyhleri, mirzadeleri ve temsilcileri bir araya getiren bir kurultay (savaş meclisi) toplamıştır. Kaynaklara göre beş şeyh, yirmi bir vekil ve kırk iki mirzade de bu toplantıda yer almıştır. Bu toplantı, dış diplomatik kayıtlarda “Kürd Ligi” veya “Kürd İttifakı” olarak anılmıştır. Kurultayda bağımsız veya özerk bir Kürdistan kurma hedefi benimsenmiş, örgütsel yapı belirlenmiştir. Şêx Ubeydullah başkan, Bedirhan Bey’in oğlu Bahri Bey de idari sorumluluklardan biri olarak gösterilmiştir. Amaçlar açıkça şöyle formüle edilmiştir: 1) Kürdistan’ı Osmanlı ve Kaçar baskısından kurtarmak, 2) Osmanlı ve İran Kürdistanı’nı kapsayan bağımsız ve birleşik bir Kürt devleti kurmak. Bu kurultay, modern Kürt tarihinin ilk “proto-parlamento” veya “ortak irade” toplantılarından biri olarak değerlendirilir. Sadece askeri bir sefer planı değil; aynı zamanda mali (beytülmal), yargı ve yönetim esaslarının da konuşulduğu bir süreç yaşanmıştır. Şêx Ubeydullah, geleneksel şeyhlik kurumunu modern bir siyasi projeye dönüştürmeye çalışmıştır. Kurultay kararları sonrasında sınırın her iki yakasındaki aşiretler (Herki, Jîrki, Goyan, Pinyaniş, Mukri, Mangur, Zerza, Mameş vb.) harekete geçirilmeye başlanmıştır. Silahlanma, Osmanlı-Rus Savaşı sonrası elde edilen Martini-Henry tüfekleriyle güçlendirilmiştir.

Kürt atlı birlikleri – dönem görüntüsü Soru: İsyanın seyri nasıl gelişti? Hangi bölgelerde etkili oldu? Ekim 1880’de üç ana koldan oluşan bir ordu düzenlenmiştir: 1. Oğlu Şêx Abdülkadir (sonradan Seyyid Abdülkadir) ve İran’daki Mukri aşireti lideri Hamza Ağa komutasında Mahabad (Sablakh / Savojbulagh) yönüne, 2. Diğer oğlu Şêx Sıddık komutasında Maragheh yönüne, 3. Kayınbiraderi Şêx Muhammed Said ve bizzat Şêx Ubeydullah komutasında Urmiye yönüne. Kürt kuvvetleri (bazı kaynaklara göre 20.000, bazılarına göre 60-80.000 civarı) iyi silahlanmıştı. İlk aşamada büyük başarı kazanıldı: Mahabad, Miandoab, Şino ve çevresi ele geçirildi. Urmiye’ye kadar ilerlenildi, ancak şehrin Şii nüfusu direndiği için tam ele geçirilemedi. İran ordusu Tebriz’den takviye alarak karşı saldırıya geçti. Yaklaşık 8 hafta süren çatışmaların ardından Kürt kuvvetleri, ikmal hatlarının uzaması ve düzenli ordu karşısında yetersiz kalmaları nedeniyle geri çekilmek zorunda kaldı. İsyan sırasında bazı Nasturi (Asuri) gruplarından da destek alındığı kaydedilmiştir. Ancak İran ordusunun sert karşı saldırısı ve Osmanlı’nın baskısıyla hareket bastırılmıştır. On binlerce sivil yerinden edilmiş, bölgede büyük yıkım yaşanmıştır. 60-70 bin Kürt’ün Osmanlı tarafına sığındığı rapor edilmiştir. Şêx Ubeydullah’ın stratejisi, önce İran Kürdistanı’nı kontrol altına alıp buradan Osmanlı’ya karşı daha güçlü bir konum elde etmekti. Ancak hem iç birliğin sürdürülememesi hem de büyük güçlerin (özellikle İngiltere’nin İran’ı desteklemesi) müdahalesi, hareketin başarısını engellemiştir.

Şêx Ubeydullah – dönem çizimi Soru: İsyan sonrası ne oldu? Şêx Ubeydullah’ın son yılları nasıl geçti? Şêx Ubeydullah, 1881’de Osmanlı yetkililerine teslim oldu. Önce İstanbul’a getirildi. İstanbul’da kahraman gibi karşılandığı, hatta bir süre serbest dolaştığı kaydedilmiştir. Ancak birkaç ay sonra firar ederek Nehrî’ye döndü. Osmanlı birliklerinin üzerine gelmesi üzerine yeniden teslim oldu ve Hicaz’a (Mekke-Medine bölgesi) sürgün edildi. Osmanlı arşiv belgelerine göre, 1882’de Medine’ye sürgün edilmiş ve kendisine maaş bağlanmıştır. 1883 yılında (bazı kaynaklara göre 12 Ekim 1883) Mekke’de (veya Taif/Medine civarında) vefat etmiştir. Ölüm nedeni olarak kolera veya veba zikredilir. Vefatından sonra bile oğlu Abdülkadir’e maaş ödenmeye devam edilmiştir (BOA belgeleri). İsyan sürecinde 132 Kürt eliti (aşiret reisi, şeyh, ağa ve aileleri) Sivas ve Halep’e sürülmüştür. Bu sürgünler, Anadolu Islahatı tedbirleri kapsamında “Kürdistan Serkomiseri” Abidin Paşa döneminde gerçekleştirilmiştir. Sürgünler, bölgedeki Kürt siyasi ve aşiret yapısını zayıflatmayı hedeflemiştir. Şêx Ubeydullah’ın oğlu Seyyid Abdülkadir, babasının mirasını sürdürmüş, 20. yüzyıl başında Kürt Teavün ve Terakki Cemiyeti ile Kürdistan Teali Cemiyeti’nde önemli roller üstlenmiştir. 1925’te Şeyh Said İsyanı sonrası idam edilmiştir. Böylece Nehrî ailesi, 19. ve 20. yüzyıl Kürt siyasetinin iki kritik döneminde de merkezî bir konumda yer almıştır.

Şêx Ubeydullah Nehrî Soru: Şêx Ubeydullah’ın siyasi ve dini kişiliği nasıl değerlendirilebilir? Onu “dindar mı, milliyetçi mi” diye ayırmak doğru mudur? Şêx Ubeydullah, klasik bir Nakşibendi şeyhi olarak dindar bir figürdür. Ancak 1880 isyanı, salt dini bir hareket değildir. Dönemin İngiliz, Amerikan ve Osmanlı belgelerinde, onun Kürtlerin “tek bir yönetim altında toplanması” arzusunu açıkça dile getirdiği görülür. İslam ile Kürt asabiyetini (İbn Halduncu anlamda) birleştiren bir liderlik sergilemiştir. Bazı araştırmacılar (Sabri Ateş gibi) isyanın arkasında Abdülhamid’in pan-İslamist politikası, Sünni-Şii gerilimi, Ermeni milliyetçiliğinin yükselişi ve misyoner faaliyetlerinin de etkili olduğunu vurgular. Diğerleri (Wadie Jwaideh, Celîlê Celîl, Kamal Soleimani) ise isyanı modern Kürt milliyetçiliğinin ilk ifadesi olarak görür. Her iki yaklaşım da kısmen doğrudur; isyan eklektik bir karaktere sahiptir. Doğru yaklaşım, onu “sadece dindar” veya “sadece milliyetçi” diye kategorize etmekten kaçınmaktır. O, 19. yüzyıl Kürt siyasetinde hem dini otoriteyi hem de siyasi liderliği bir arada taşıyan, geleneksel şeyhlik kurumunu modern bir siyasi projeye dönüştüren nadir isimlerden biridir. Karakteri itibariyle kararlı, örgütleyici ve diplomatik yeteneği yüksek bir liderdir. Hem Osmanlı hem İran hem de Avrupa güçleriyle muhatap olabilmiş, mektuplarında ve kurultay kararlarında net hedefler ortaya koymuştur. Müridleri ve aşiret reisleri üzerindeki nüfuzu, salt silah gücünden değil, dini ve manevi otoritesinden de kaynaklanıyordu.

Dönem Kürt atlıları Soru: Şêx Ubeydullah’ın tarihi mirası nedir? İsyan başarılı olsaydı ne olurdu? Günümüzdeki yeri nedir? Şêx Ubeydullah Nehrî İsyanı, askeri olarak başarısız olsa da siyasi ve ideolojik olarak derin izler bırakmıştır. İlk kez bir Kürt lider, sınırın her iki yakasındaki aşiretleri bir araya getirerek “birleşik Kürdistan” hedefini açıkça dile getirmiş ve bunu yazılı belgelerle de desteklemiştir. Bu yönüyle, 20. yüzyıl Kürt siyasi hareketlerinin (Kürdistan Teali Cemiyeti, Azadi, Şeyh Said İsyanı vb.) öncülü olarak kabul edilir. Başarısızlığın nedenleri arasında: dış destek sağlanamaması (İngiltere ve Rusya’nın İran’ı desteklemesi), aşiretler arası birliğin sürdürülememesi, düzenli ordu karşısında lojistik yetersizlik ve Osmanlı-İran ortak baskısı sayılabilir. Eğer Berlin Antlaşması sonrası güç dengeleri farklı olsaydı veya büyük güçlerden biri destek verseydi, tarih farklı yazılabilirdi. Günümüzde Şêx Ubeydullah, Kürt tarih yazımında “ilk modern Kürt isyanının lideri” olarak anılır. Hem dindar kesimler hem de milliyetçi çevreler tarafından sahiplenilir. Oğlu Seyyid Abdülkadir üzerinden 20. yüzyıl Kürt siyasetine de bağlanır. Nehrî ailesinin torunları bugün hâlâ bölgede ve diaspora’da varlık göstermektedir. İsyanın en önemli mirası, “Kürtlerin ayrı bir millet olduğu ve kendi işlerini kendilerinin yönetmesi gerektiği” fikrinin siyasi ve askeri bir eylemle ifade edilmiş olmasıdır. Bu fikir, sonraki dönemlerde farklı biçimlerde yeniden üretilmiştir.

Şêx Ubeydullah Nehrî Şêx Ubeydullah Nehrî, 19. yüzyıl Kürt tarihinin en kritik figürlerinden biridir. O, geleneksel dini otoriteyi (Nakşibendi şeyhliği) modern bir siyasi projeye (birleşik Kürdistan) dönüştürmeye çalışan bir liderdir. İsyanı, hem Osmanlı hem İran merkezileşme politikalarına karşı bir tepki, hem de Berlin Antlaşması sonrası oluşan uluslararası ortamda Kürtlerin kendi kaderini tayin etme arzusunun ifadesidir. Sonuç olarak, Şêx Ubeydullah’ı anlamak, modern Kürt siyasi bilincinin doğuşunu anlamak demektir. Onun mektupları, kurultayı ve isyanı, “Kürtler ayrı bir millettir” ifadesinin ilk sistemli siyasi eyleme dönüştüğü andır.

Yazar Notu: Bu çalışma açık kaynaklara dayalı derleme bir tarihsel anlatıdır. Daha derin arşiv araştırmaları için ilgili akademik eserlere başvurulması önerilir.